Kofaktörler, enzimlerin çalışabilmesi için gerekli olan yardımcı moleküllerdir. Tek başına genellikle katalitik aktivite göstermezler ama enzimin substratı dönüştürmesine yardımcı olurlar.
Kofaktörler iki ana gruba ayrılır: inorganik iyonlar (mineraller) ve organik moleküller (koenzimler).
🔹 1. İnorganik kofaktörler (Mineral iyonları)
Genellikle metal iyonlarıdır.
Bu iyonlar enzimin aktif bölgesine bağlanarak enzimin yapısını veya substrat bağlanmasını düzenler.
Örnekler:
-
Mg²⁺ (Magnezyum) → ATP ile çalışan enzimlerde (örneğin kinazlar)
-
Zn²⁺ (Çinko) → Karbonik anhidraz, alkol dehidrogenaz
-
Fe²⁺ / Fe³⁺ (Demir) → Sitokromlar, katalaz
-
Cu²⁺ (Bakır) → Sitokrom oksidaz
-
Mn²⁺ (Manganez) → Süperoksit dismutaz
-
Ca²⁺ (Kalsiyum) → Kalmodulin ve bazı proteazlar
-
K⁺, Na⁺ → ATPaz enzimleri
🔹 2. Organik kofaktörler (Koenzimler)
Organik yapılı olup genellikle vitaminlerden türetilirler.
Enzime gevşek bağlanırlarsa koenzim, sıkı veya kovalent bağlanırlarsa prostetik grup adını alırlar.
Örnekler:
| Koenzim | Türetilen Vitamin | Görevi |
|---|---|---|
| NAD⁺ / NADP⁺ | B₃ (Niasin) | Elektron taşıma |
| FAD / FMN | B₂ (Riboflavin) | Elektron taşıma |
| Koenzim A (CoA) | B₅ (Pantotenik asit) | Asetil grubu taşıma |
| TPP (Tiamin pirofosfat) | B₁ (Tiamin) | Karbonil grubu taşıma |
| PLP (Piridoksal fosfat) | B₆ (Piridoksin) | Amino grup transferi |
| Biotin | B₇ | Karboksilasyon reaksiyonları |
| Folik asit / Tetrahidrofolat (THF) | B₉ | Tek karbon birimi taşıma |
| Kobalamin (B₁₂) | — | Metil grubu taşıma |
🔸 Özetle kofaktör olabilen maddeler:
-
Metal iyonları: Mg²⁺, Zn²⁺, Fe²⁺/³⁺, Cu²⁺, Mn²⁺, Ca²⁺, K⁺, Na⁺
-
Vitamin türevleri (koenzimler): NAD⁺, FAD, CoA, TPP, PLP, Biotin, Folat, B₁₂ vb.