Basmacı Hareketi (ya da Basmacı İsyanı), 1917 Bolşevik Devrimi’nden sonra Orta Asya’da, özellikle Türkistan bölgesinde Sovyetler Birliği’ne karşı başlatılan silahlı direniş hareketidir. Bu harekete katılanlar genelde Türk ve Müslüman halktan geliyordu.
Katılanlar:
-
Türkistanlı Müslümanlar – Özellikle Özbek, Türkmen, Kırgız, Kazak ve Tacik halklar.
-
Yerel liderler ve şeyhler – Dini ve sosyal liderler, Sovyet baskısına karşı halkı örgütledi.
-
Eski Türkistan özerklik yanlıları – 1917’de kısa süreliğine kurulan Hokand (Kokand) Özerk Hükümeti destekçileri.
-
Enver Paşa – İttihat ve Terakki’nin önemli isimlerinden Enver Paşa, 1921’de Basmacı Hareketi’ne katılarak liderlik etmeye çalıştı. 1922’de çatışmalarda hayatını kaybetti.
-
Zeki Velidi Togan – Türk tarihçi ve siyasetçi, başlarda harekete katılmış; sonradan Türkiye’ye dönmüştür.
-
Kadyrali Zhunusov, Dükçü İşan, İbrahim Bek gibi yerel liderler.
Neden katıldılar?
-
Sovyet baskısı: Dinî, millî ve geleneksel değerlere yönelik Sovyet politikalarına karşı tepki.
-
Topraklarına el konulması
-
Zorunlu askerlik ve ekonomik sıkıntılar
-
Bağımsızlık arzusu
Bu hareket, 1930’lara kadar sürdü ama Sovyet ordusu tarafından zamanla bastırıldı. Basmacı Hareketi, Türkistan’daki bağımsızlık mücadelesinin önemli bir simgesi olarak görülür.